Tak, w wieku siedemdziesięciu lat można nauczyć się języka obcego, i nie potrzeba do tego żadnego talentu. Dorosły uczy się inaczej niż dziecko: wolniej łapie wymowę, za to szybciej rozumie reguły, kojarzy nowe słowa z tym, co już zna, i potrafi zapytać, dlaczego coś jest tak, a nie inaczej. Zamiast pytania „czy jeszcze mogę” lepiej zadać sobie pytanie „jak chcę się uczyć”.
W skrócie
- Nauka języka po sześćdziesiątce i po siedemdziesiątce jest możliwa. Wiek nie zamyka drogi, zmienia tylko tempo i sposób pracy.
- Dorośli szybciej rozumieją gramatykę i wolniej opanowują wymowę, więc na zajęciach ćwiczy się ją w małych krokach i dużo się słucha.
- Badanie z Edynburga z 2014 roku objęło 853 osoby, których sprawność umysłową zmierzono w wieku jedenastu lat, a potem ponownie po siedemdziesiątce. Dwujęzyczni wypadli lepiej, niż przewidywał ich wynik z dzieciństwa.
- Wyniki badań nad dwujęzycznością i opóźnianiem otępienia są niejednoznaczne. Nie wolno obiecywać, że nauka języka chroni przed chorobą.
- W jednym semestrze realnie da się przejść od zera do sprawnego rozumienia prostych rozmów i zdań z życia codziennego.
Czego uczy się wolniej, a czego szybciej
Najczęstsza obawa brzmi: za późno na wymowę. Coś w tym jest, bo dorosłemu trudniej usłyszeć i odtworzyć dźwięki, których nie ma w jego języku ojczystym. Polak uczący się angielskiego zwykle nie słyszy na początku różnicy między ship a sheep, dopóki ktoś nie pokaże mu jej kilka razy, powoli i z uwagą. Nie znaczy to, że nie usłyszy jej nigdy. Potrzebuje więcej powtórzeń i więcej czasu na słuchanie. Badania nad przyswajaniem wymowy przez dorosłych, na przykład prace Jamesa Flege'a, pokazują, że akcent zwykle zostaje, ale zrozumiałość da się mocno poprawić.
Dorosły ma za to kilka przewag. Potrafi spojrzeć na tabelkę, zrozumieć, skąd wzięła się końcówka, i porównać ją z tym, co wie o polskim. Dziecko uczy się głównie przez słuchanie, dorosły może słuchać tak samo i jednocześnie rozumieć, dlaczego coś brzmi tak, a nie inaczej. Dlatego w małych grupach dobrze działa połączenie jednego i drugiego: dużo rozmowy, ale też chwila przy tablicy, gdy coś nie chce się ułożyć.
Osobna sprawa to lęk. Wiele osób po sześćdziesiątce milknie po obcemu, bo boi się pomyłki. Tymczasem na zajęciach błąd jest zwykłą informacją, że trzeba jeszcze trochę poćwiczyć dany wzorzec. Lektor poprawia go spokojnie i wraca do sytuacji, którą kursant chciał opisać.
Co mówią badania o nauce w późnym wieku
Najczęściej cytowane badanie w tej sprawie powstało w Edynburgu. Thomas Bak i współpracownicy z tamtejszego uniwersytetu opublikowali w 2014 roku w czasopiśmie „Annals of Neurology” artykuł „Does Bilingualism Influence Cognitive Aging?”. Wykorzystali dane z Lothian Birth Cohort 1936. Uczestników zbadano po raz pierwszy w 1947 roku, w wieku jedenastu lat, a po raz drugi w latach 2008 do 2010. Łącznie przeanalizowano wyniki 853 osób.
Badacze porównali późniejsze wyniki z tym, co przewidywał rezultat z dzieciństwa. Dwujęzyczni wypadli lepiej, głównie w ogólnej sprawności intelektualnej i w czytaniu. Efekt widać było także u osób, które drugiego języka nauczyły się dopiero jako dorośli. To ważne, bo wcześniejsze badania nie rozstrzygały, czy języki poprawiają myślenie, czy raczej osoby o lepszym myśleniu częściej uczą się języków. Wynik z dzieciństwa pozwolił to rozdzielić.
Trzeba uczciwie powiedzieć, czego to badanie nie dowodzi. Objęło jedną grupę rocznika 1936 ze Szkocji i miało charakter obserwacyjny, więc pokazuje związek, a nie gotowy przepis. Prasa pisała czasem, że dwujęzyczność spowalnia starzenie się mózgu. Jedno badanie takiego wniosku nie uzasadnia.
Drugie często przywoływane nazwisko to Ellen Bialystok, kanadyjska badaczka z York University, która od lat bada dwujęzyczność i starzenie się mózgu. Jej zespół opisywał, że u osób dwujęzycznych objawy otępienia mogą pojawiać się później. Metaanaliza Andersona, Hawrylewicz i Grundy z 2020 roku potwierdza to częściowo: znalazła umiarkowany związek dwujęzyczności z późniejszym początkiem objawów choroby Alzheimera, ale słabsze dowody na to, że dwujęzyczność zmniejsza liczbę zachorowań. Różnice między badaniami biorą się między innymi z tego, jak dobrano grupy porównawcze i jak uwzględniono wykształcenie. Żaden z tych wyników nie pozwala mówić o nauce języka jak o lekarstwie.
Pamięć zmienia się z wiekiem, ale to nie powód, żeby rezygnować
Część obaw przed nauką po sześćdziesiątce bierze się z przekonania, że pamięć nie pracuje już tak jak kiedyś. Zmienia się, to prawda, ale u każdego inaczej. Słówka wchodzą najlepiej wtedy, gdy wraca się do nich kilka razy w odstępach: dzisiaj, za dwa dni, za tydzień. Nie trzeba uczyć się dłużej, wystarczy częściej.
Dobrze działa też sprawdzanie samego siebie. Psycholodzy Henry Roediger i Jeffrey Karpicke opisali w 2006 roku w czasopiśmie „Psychological Science”, że przypominanie sobie materiału z pamięci utrwala go lepiej niż kolejne czytanie tego samego tekstu. W praktyce: zamiast trzeci raz przeglądać listę słówek, zasłoń polską kolumnę i spróbuj przypomnieć sobie tłumaczenia. Pomyłki nic nie kosztują, a właśnie one pokazują, co wymaga powtórki. Tak samo działa każde zadanie z odpowiedzią ukrytą pod spodem: najpierw odpowiedz, potem zajrzyj.
Dobrze działa też wiązanie nowych słów z tym, co już się zna. Niemieckie der Kaffee nie wymaga zapamiętywania od zera, bo słowo jest bliskie polskiemu. Hiszpańskie gracias też brzmi znajomo, a francuskie bonjour zna każdy. Zamiast uczyć się listy słówek, można zbierać słowa z własnego życia: nazwy produktów w sklepie, tytuły filmów, napisy na opakowaniach, które i tak czytasz co wieczór.
Dobrze też jasno ustalić, po co się uczysz. Ktoś chce rozmawiać z wnukami mieszkającymi w Hiszpanii, ktoś czytać włoskie przepisy, ktoś rozumieć urzędnika podczas wyjazdu. Cel nie musi być wielki, ma być konkretny, bo wtedy łatwiej wybrać, co ćwiczyć najpierw.
Na zajęciach online pomagają drobiazgi. Dobre słuchawki ułatwiają wyłapywanie dźwięków, a przy słabszym wzroku większa czcionka w przeglądarce. Lektor może zwolnić tempo, ale trzeba o to poprosić, bo z drugiej strony ekranu nie zawsze widać, że ktoś nie nadąża.
Na pierwszych zajęciach zwykle więcej się słucha, niż mówi, i to normalne. Mówienie przychodzi wtedy, gdy ucho oswoi się z rytmem języka.
Ile da się zrobić w semestrze
Najczęstsze pytanie brzmi: „ile będę umiał po takim kursie?”. Odpowiedź zależy od tego, z czego zaczynamy i jak często ćwiczymy. Osoba, która nie zna żadnego języka, po semestrze zwykle rozumie proste zdania o sobie, rodzinie, zakupach i podróży. Potrafi zapytać o drogę, zamówić kawę i odpowiedzieć na pytania o swój dzień. Nie będzie prowadzić długiej dyskusji o polityce, ale nie musi.
Kto kiedyś uczył się języka w szkole, często sam się dziwi, ile wraca po kilku tygodniach. Dlatego przed zapisem warto zrobić test poziomujący. Pokazuje, od jakiego miejsca zacząć, a wynik pomaga dobrać grupę.
Semestr nie kończy nauki: można przejść na kolejny poziom albo ćwiczyć w domu z ebookami, które pomagają utrzymać rytm także w tygodniach, gdy trudno wyjść z domu. Kto mieszka daleko od Krakowa i Warszawy, ma zajęcia online, bez dojazdu.
Co się zmienia, gdy uczysz się w grupie, a nie sam
Samodzielna nauka z aplikacji ma swoje zalety, ale ma też słaby punkt: nikt nie słyszy, jak mówisz. Aplikacja nie zauważy, że zjadasz końcówkę albo że za każdym razem zamieniasz kolejność słów w pytaniu. Lektor zauważy to w pierwszych dwóch zdaniach i powie o tym jednym słowem. W małej grupie dochodzi coś jeszcze: słyszysz, jak inni radzą sobie z tym samym trudnym dźwiękiem, i szybko okazuje się, że nie tylko Ty potykasz się o niemieckie ch albo hiszpańskie rr.
Nie chodzi o rywalizację. Na zajęciach dla osób dojrzałych nikt nie zbiera punktów i nikt nie jest oceniany za tempo. Każdy przychodzi z innej strony: ktoś ma w głowie kilka słów z podróży, ktoś pamięta szkolną gramatykę, ktoś zaczyna naprawdę od zera. Dobry lektor potrafi w jednej grupie dać każdemu zadanie na jego miarę. Warto jednak jasno powiedzieć na początku, czego oczekujesz: rozmowy, czytania, a może zrozumienia filmu bez napisów.
Jak zacząć, nie czekając na idealny moment
Nie trzeba czekać na wolne popołudnie ani na lepszy humor. Wystarczy kwadrans dziennie o stałej porze, na przykład przy porannej kawie: trzy minuty słuchania prostego nagrania, pięć nowych słów na kartce i jedno zdanie powiedziane na głos. Zapisz na kartce, kiedy dokładnie będzie ten kwadrans. Nauka, która ma swoje miejsce w kalendarzu, rzadziej ląduje na liście rzeczy do zrobienia „kiedyś”. Pierwsze dwa tygodnie są najtrudniejsze, bo rutyna jeszcze się nie ukształtowała, potem ćwiczenie staje się zwykłą częścią dnia.
Do zajęć online wystarczy komputer albo telefon i słuchawki. Odbywają się przez Zooma, a materiały i zadania czekają w panelu kursanta EduPanel. Kto woli spotkać się z lektorem osobiście, może przyjść na zajęcia stacjonarne w Krakowie albo Warszawie.
Ćwiczenie: mit czy fakt
Przeczytaj osiem zdań i zdecyduj, czy są prawdziwe, czy fałszywe.
- Po sześćdziesiątce nie da się nauczyć wymowy w obcym języku.
Sprawdź odpowiedź
Mit. Dorosłemu trudniej opanować wymowę do perfekcji, ale da się ją wyraźnie poprawić przez słuchanie i powtarzanie. Akcent zwykle zostaje, a zrozumiałość rośnie.
- Dorośli szybciej rozumieją reguły gramatyczne niż dzieci.
Sprawdź odpowiedź
Fakt. Dorosły potrafi porównać strukturę z językiem ojczystym i szybciej ją uogólnić. Dziecko częściej uczy się przez powtarzanie gotowych form.
- Badanie z Edynburga wykazało, że nauka języka w wieku dorosłym zawsze zapobiega chorobie Alzheimera.
Sprawdź odpowiedź
Mit. Badanie było obserwacyjne i nie mierzyło zachorowań. Pokazało lepszą sprawność umysłową dwujęzycznych na tle ich wyniku z dzieciństwa.
- Do nauki nowego języka potrzebny jest specjalny talent.
Sprawdź odpowiedź
Mit. Regularność, czas i odwaga w mówieniu znaczą więcej niż talent. Większość osób uczy się dobrze, jeśli ćwiczy kilka razy w tygodniu.
- Błędy na zajęciach są oznaką, że nauka idzie w dobrym kierunku.
Sprawdź odpowiedź
Fakt. Błąd pokazuje, nad czym jeszcze trzeba popracować. Ważne, żeby go poprawić i powiedzieć to samo zdanie jeszcze raz.
- Po semestrze w małej grupie można zrozumieć proste rozmowy z życia codziennego.
Sprawdź odpowiedź
Fakt, przy regularnych ćwiczeniach w domu. Zakres zależy od punktu startu i od tego, ile czasu poświęcasz na powtórki.
- Test poziomujący pozwala uniknąć zapisu na zbyt trudny albo zbyt łatwy poziom.
Sprawdź odpowiedź
Fakt. Test pokazuje, od jakiego miejsca zacząć, i pomaga uniknąć frustracji w pierwszych tygodniach.
- Język ojczysty przeszkadza w nauce obcego, dlatego lepiej o nim zapomnieć.
Sprawdź odpowiedź
Mit. Znajomość polskiego pomaga zauważyć wzorce, na przykład rodzaje czy przypadki. Warto z niej korzystać.
Żeby sprawdzić, od którego poziomu zacząć, zrób test poziomujący online. Angielski, niemiecki, hiszpański, włoski, francuski i chiński prowadzimy w małych grupach, także przez internet. Pełna oferta jest na stronie kursów.
Skąd to wiemy
Thomas Bak i współpracownicy, „Does Bilingualism Influence Cognitive Aging?”, „Annals of Neurology”, 2014, tom 75, numer 6, strony 959 do 963. Badanie opiera się na danych Lothian Birth Cohort 1936 z Uniwersytetu Edynburskiego.
Ellen Bialystok, York University w Kanadzie, prace o dwujęzyczności i starzeniu się mózgu. Metaanaliza: Anderson, Hawrylewicz, Grundy, „Does bilingualism protect against dementia?”, „Psychonomic Bulletin & Review”, 2020, tom 27, strony 952 do 965 (PubMed 32462636).
James E. Flege, prace nad przyswajaniem wymowy przez dorosłych uczących się drugiego języka (Speech Learning Model).
Henry L. Roediger i Jeffrey D. Karpicke, „Test enhanced learning”, „Psychological Science”, 2006.
Zespół UTW APS

